YAPI ALT SSTEMLER ENTEGRASYON PROBLEMLER VE ZM NERLER
 
ZET 
Yap retim sreci ardk karakterdeki alt retim srelerinden olumaktadr. Bu nedenle srelerde kullanlan tekniklerin entegrasyonu arttr. Strktrel alt sistem retimine ilikin teknikler, genel retim srecini belirleyen bir nitelik gstermektedir. Bu balamda uygulama alan olarak seilen; Dikmen Vadisi Konutlar, Bilkent 3 ve Koru Siteleri ile Eryaman IV. Etap Konutlarnda kullanlan Tnel Kalp strktrel alt sistemi, dier alt sistemlerle olan entegrasyonu deerlendirilmitir. almann birinci blmnde; strktrel ve blmeler alt sistemleri, strktrel, blmeler, ve teknik donat alt sistemleri ve strktrel, blmeler, teknik donat ve bitirmeler alt sistemleri arasndaki ilikiler analiz edilmitir. kinci blmde; anket yoluyla elde edilen kullancdeerlendirmeleri sentezlenmekte ve yorumlanmaktadr. nc ve son blmde ise; problemlerin nedenleri belirlenerek zm nerileri sunulmaktadr. 

1. GR: PROBLEM ALANININ TANIMI boyutta iliki ve etkileimin btncl yaklamn, 
dier bir ifade ile eylem etkinliinin bilgi akn ve Yap retim sreci ardk ve birbirlerini tamamlayan denetim organizasyonunun gereini, dier taraftan da; alt retim srelerinden olumaktadr. Her alt retim srelerde kullanlan teknikler arasnda da sreci farkl nitelikteki teknikleri veya teknik entegrasyonu gerekli klar. Kitlesel retim biimini paketlerini ierebilir. Alt srelerin kurgusu ve esas alan retim srelerinde, strktrel alt sistem zelliklerine gre bu alt srelerden birisinde retimine ilikin teknikler, genellikle genel retim uygulanan teknik, hakim karakterli olup, dier alt srecini belirleyen bir nitelik gstermektedir. Bu srelerin tekniklerinin karakteristiklerine ilikin teknikler, ister yerinde dkm, isterse de n retim snrlamalar veya kstlamalar getirebilmektedir. Bu tabanl olsunlar dier yap alt sistemlerini ve bunlar olgu, bir yandan sreler arasnda, organizasyonel arasndaki entegrasyonun biimini belirledikleri gibi, 
A.T. Gltekin ve Z. Utkutu
sre ii ve sreler arasndaki organizasyonel boyuttaki iliki biimini de bilgi alan ve denetim mekanizmalarnn kurgusu balamnda etkileyecektir. 
Uygulama alan olarak seilen; Dikmen Vadisi Konutlar, Bilkent 2 ve Koru Siteleriyle Eryaman 4. Etap ada Konutlarnda strktrel alt sistem, yerinde dkme dayal bir seri kalp sistemi olan tnel kalp tekniidir [1]. Bu baskn teknik erevesinde retilen binalarda perde duvar aralklarve kalnlklaruygulanan projelere gre deiiklik gstermekle birlikte; blmeler, teknik donanm ve bitirmeler sistemleri, modler dzene uygun biimde sisteme, prekast panel uygulamalar rneinde grld gibi, endstriyel karakterde olduu kadar geleneksel tekniklerle de entegre edilmilerdir. Sreler aras organizasyonel btnleme asndan bakld zaman, rnek alan uygulamalarnda organizasyonel btnlk gzkrken, dier uygulama alanlarnda her alt srecin farkl organizasyonlarca yrtld grlmektedir. Srelerde kullanlan teknolojik karakteristiklerin tm uygulama rneklerinde genel karakterleri itibariyle benzerlikler grlmektedir.Bununla beraber rnek alan uygulamalarnda genel hatlar itibariyle sreler arasnda btnln saland, organizasyonlarn tanmlanan kaliteye yaklat, sreler arasentegrasyonun zayf olduu uygulamalarda ise, yaphasar ve hatalarnn younlat gzlemlenmitir. 
Bu makale erevesinde irdelenen problemin, tasarlanan kaliteye ulamada yukarda belirtilen her iki boyuttaki entegrasyon sorununu zme dzeyi ile ilgili olduu gz nne alnarak, ncelikle sonu rnde ortaya kan sorunlar gzlemek ve bunlarn kaynaklarna ynelme yntem olarak benimsenmitir. Bu amala uygulamalarn yerinde gzlenmesi, projelerinin analizi ve iskana alm kesimlerdeki kullanc grlerini ieren anket almalaryaplmtr. 
Uygulama alanlarnda gzlemlere gre saptanan sorunlar demetinin kayna, yap hasarlar ve hatalarbalamnda iki boyutludur. Bunlardan ilki, strktrel sistem ile blmeler sisteminin entegrasyonu ile ilgilidir. kincisi ise, bu iki sistemin teknik donanm sistemi ile olan ilikisinden olumaktadr. Tm sorunlarn grnd ortam ise, phesiz, bitirmeler sistemi zerindedir.  
rnek alan uygulamalarnda, blmeler sistemi, yapkabuu ve i blme elemanlar olarak iki grupta ele alnabilir. Strktrel eleman olarak betonarme demeyle perde duvarlar ayn zamanda blme eleman olarak yap kabuunu olutururlar. Bu elemanlarn yannda prekast paneller, gaz beton duvarlar, giydirme cephe elemanlar gibi deiik malzeme ve sistemler uygulanmtr.  blme elemanlar ise, genellikle tula veya gaz beton gibi geleneksel malzeme ve tekniklerle retilmektedir. 
Yap Alt Sistemleri Entegrasyon Problemleri ve zm nerileri 
Yap kabuunu oluturan perde duvar ve prekast paneller, 29/04/1998 tarihli (TS 825) Is Yaltm Ynetmeliine bal olarak, i yzeylerinden yaltlarak katmanlatrlmtr. Beton prekast paneller mekan zelliklerine bal olarak dzenlenmi olan beton perde duvarlara aslp zeminde demeye oturtularak strktrel sisteme entegre edilmektedir. Yaltm ve bitirmelerle ilgili katmanlar ise, yerinde, bu bileenlerin zerine, geleneksel tekniklerle entegre edilmektedir. Tnel kalp tekniinin bu farkl teknikle btnlemesinde, birleim yerlerine ilikin sorunlar uygulama alanlarna gre farkllk gstermekle birlikte; derz aral dzeni, derz dolgu malzemesi uygulamas, bileenlerin balant noktalarnda yer alan balant malzemesi niteliiyle bileenlerin balant ilemlerinde problem noktalarna rastlanmtr [2]. Prekast panel  perde duvar balantdetaylar, strktrel gereklilikleri balamnda projelerde tanmlanmtr.  mekanlarda s transferi ve grlt denetimi erevesinde; yap kabuu kompozisyonunda temel yaklam; i yzeyden yaltmaktr. Ancak, malzeme seimi, sralamas ve konstrksiyonunda karlalan uygulama farkllklarsz konusudur. Bununla birlikte bileen kesitlerinde karlalan youma sorunlarnn zlemedii grlmtr [1]. Yap kabuu olarak yapda yer alan tula ve hafif beton blme duvarlarn strktrel sistemle balantlarnda, strktrel sistem elemanlarnn yzeylerinin kalp yalarndan etkilenmeleri sonucu, elemanlarnn btnlk ierisinde davranmalarn zorlamtr. Bu nedenle derzlerde oluan atlama ve ayrmalarn kaplama malzemeleriyle rtlmesi, problemin plak gzle grlmesini bir sre engelleyebilse de, bu malzemelerin yorulmalarna bal olarak zaman ierisinde belirginleecei aktr. Bu sorun, yapkabuunda, zellikle de balkonlar mutfak hacimlerinden ayran gaz beton bloklarla oluturulan duvar elemanlarnn derzlerinde kullanclar tarafndan hava filtrasyonu olarak alglanmtr [1,3]. 
Uygulamalarda, yap kalitesinin gstergesi olarak, yap kabuu ok katmanl yaltml bir kabuk olarak ele alnm olsa da, strktrel ve blme karakterli dey ve yatay elemanlarda grlt denetimine ilikin nlemlerin ele alnmad grlmtr. Bu balamda alnan nlemler; asansr yuvalarnn yaltmyla demelerde yzer ap uygulamasyla snrl kald, gzlemler ve mimari projelerinden anlalmtr. 
rnek alanlarda; shhi tesisat, stma ve elektrik tesisat gibi teknik donaty oluturan sistemlerin uygulan, geleneksel yapmda olduu gibidir. Donatlarn katlar arasndaki balantlar demelerin delinmesi veya toplu olduklar noktalarda dey kanallara alnmalar yolu ile yaplmaktadr. Yataydaki ynlenme ise, tamamen geleneksel tekniklerdeki gibidir. Bu alanda btnlemi karakterdeki malzeme/bileen uygulamalarna rastlanmamtr. Istma tesisatnn gidi ve dn donanmlar, demeler zerinde braklan rezervasyon boluklar/delikleri kanalyla salanmaktadr. Shhi tesisat dey balantlar, geleneksel yapm/deme trnde ve havalandrma bacalarnn kullanlmasyoluyla yapld gibi, perde duvar zerinde alan zel dey kanallar yoluyla da salanmtr. Bu ilem, zel dey tesisat kanal oluturulmasngerektirmedii dnlen mutfaklarda, tezgahn yer aldduvar zerinde genibir fuga braklarak dzenlendii, projelerinde ve uygulamalarda grlmtr. Tezgahlarn beton perde duvara dayanmas durumlarnda, tesisat borular bu derin ve geni fugalar iinden geirilebilmekle beraber, uygulamada bu fugalarn oluturulmasnn unutulmasdurumunda beton perde duvarn ilenmesi sz konusu olmaktadr. Bu nedenle, tasarm srecinde, tesisatn geleneksel malzeme ve tekniklerle retilen duvarn zerine gelmesine dikkat edilmitir. Aksi hallerde, beton perde duvarlarn nne tesisat donanmnn ilenmesi amac ile tula ve/veya gaz beton duvar yaplmtr. Ancak tesisat elemanlarnn balantlarnda gerekli yaltmn yaplmamas, bu konuda grlt denetimine ilikin ortak sorunu oluturmutur [1]. 
Bitirmeler alt sistemi, binann zarflanmas ile ilgili olup, grsel nitelii kadar konfor koullarnsalayabilmesi asndan da irdelenmelidir. Bu nedenle, blmeler sisteminin, yaltm zellikleri de dnlerek kaplanmas gerei problem oluturmaktadr. Yap kabuu yzeyinin brt beton olmas nedeniyle, yamura kar korunmak ve cepheye renk vermek zere akrilik boyayla boyanmtr. Yzeyde istenen doku ve desen prekast panellerle verilmektedir. Perde duvarlarda ise, yapmda tnel kalp sisteminin kstlar ve maliyetler zerinde etkisi nedeniyle bu tr alma sz konusu deildir. Yap kabuunun i yzeylerinin yaltmloluu, al panoyla kaplanmas ve yzeyin plastik boya veya duvar kadyla tamamlanmasuygulamasn yaygnlatrmtr. Bu olgu, kabuk kesitinde oluan youmann al paneller zerine yansmasna ve yap kabuunun sl performansnda dlere neden olmutur. Banyo, tuvalet hacimleri duvarlarve mutfaklarda tesisat/tezgah duvarlarseramikle kaplanmtr. Perde duvarlar zerine seramik uygulamasnn baars, perde duvarn yzeyinin kalp yandan arndrlm ve seramii yzeye balayacak olan malzemeyle olan aderansnsalanabilmesine baldr. Bu gerekliliklere uyulmamas halinde, seramiklerin duvar yzeyinden ayrmas sz konusudur. Nitekim, orta alt gelir grubu iin retilen toplu konut alanlarnda seramiklerin zaman iinde dt gzlenmitir. Uygulama alanlarnda yer alan konutlarn deme kaplamalarhol, koridor ve slak hacimlerde seramiktir. Odalarda ise yaygn olarak hal kaplama kullanlmtr. Konutun st kltr gruplarna hitap etmesi durumunda, hal yerine ahap parke uygulamas da yaplmaktadr. Ses emme kapasiteleri dk olan bu 
A.T. Gltekin ve Z. Utkutu 
malzemeler, katlar arasnda sesin yaylm sorununu da getirmektedir. Bu nedenle bu malzemenin altna yzer ap uygulamas yaplmaktadr. Ancak, bu uygulamalarda yaltm malzemesi seimi ve deme duvar birleim derzleri detaylarnn zlmeyii, uygulamay tesirsiz hale getirdii grlmektedir. Odalarda deme kaplamas olarak halnn kullanlmas halinde, halnn ses emme kapasitesinin bu malzemelere kyasla ykseklii grlt yaylmsorununa bir lde cevap verse de, kir ve toz tutmasnedenleriyle hijyenik bir ortam yaratmad da gerektir.  


2. PROBLEM ALANIN ANALZ
rnek alan uygulamalarnda yukarda zetlenen analizler; proje verileri, yapm srecinde olan veya tamamlanm bulunan bloklarn gzlemlenmesi ve bunlara ilikin sorunlarn fotoraflarla belgelenmesiyle gerekletirilmitir. Grsel yolla saptanabilen sorunlarn yan sra, gzlenemeyen ancak kullancnn kullanm srecinde hissedip fark edebilecei sorun alanlarn da belirleyebilmek amacyla, kullanclarn grlerinin de alnmas yoluna gidilmitir. Uygulama alanlarnn yaygnl, farkl zamanlarda ve farklgruplarca uygulamas yan sra, kullanc kltr-gelir gruplar farkll deerlendirmede ortak payda oluumunu zorlatrmaktadr. Deerlendirme srecinde rnek alanlara ilikin derlenen projeler, yapkalitesinin belirlenmesinde temel girdi olmasnedeniyle esas alnmtr. Kullanma alan konut bloklarnda kalite olgusuna girdi veren bileen tasarm ve konstrksiyonu dnda;sl korunum, yapkabuunda youma denetimi, grlt denetimi faktrleri kullanclarn sorgulanmas yoluyla deerlendirme srecine bir kontrol mekanizmasolarak girdi vermesi istenmitir. Bu amala uygulama alanndaki kullanclara ynelik 50 adet anket uygulamas yaplmtr [1]. Bu almann yan sra Bilkent Konutlar ve Eryaman 4. Etap adaKonutlarn alma alan olarak ele alan ve kullanctercihleriyle yap kaplama malzemeleri balamnda kalite belirleme almalarnda yer alan anket almalarndan da yararlanlmtr [1-3]. Anket almasnda drt soru grubu oluturulmutur. Bunlardan ilki; bina yapm sistemi ve onun bileenlerine, ikinci grubu bitirme/kaplama malzemeleri ve zelliklerine, nc grubu sl konfor koullarve grlt denetimine, son grubu da karlalan yap hasarlarnn belirlenmesine ayrlmtr. lk iki grup sorular yapm sisteminin bileenlerini ve uygulama srecinde tasarm srecinde alnan bitirme/kaplama malzemelerinde yaplan deiiklikleri saptamaya yneliktir. Bu soru gruplarna ilikin alnan cevaplarda sistemi etkileyen bir deiikliin sz konusu olmad grlmtr. rnek alan uygulamalarnda kullanma alan yerlemeler en ok on yl evvel gerekletirilmitir. Uygulama alanlarndaki konutlarn bir ksmnn ise tamamlanma tarihi ise 1998dir. Bu nedenlerle rnek 
A.T. Gltekin ve Z. Utkutu
alanlarda kkl ve nemli onarm almalar sz konusu olmamtr. Yaplan onarmlar ise apartman bloklarnn iletilmesi amacna ynelik olup, ounlukla mekanik sistemlerle ilgilidir (Tablo 1). Konut birimlerinde karlalan sorunlar ise, kullanclarn gayretleriyle giderilmi grlmektedir. Bu nedenlerle, yap kabuunda belirlenen hasarlar byk lde olduu gibi kalmtr ve panel, panel perde duvar birleimleri ve tesisat hacimlerindeki kaplamalar zerinde younlamtr (Tablo 2). 
Tablo 1. Apartman blou boyutunda 
karlalan sorunlar ve onarmlar [1,3] 
Karlalan hasarlar  Hasar oran %  
Pencere doramalar 8  
Kalorifer tesisat  9.3  
Temiz su tesisat  5.3  
Pis su tesisat  4  
Elektrik tesisat  4  
D cephe onarm 1.3  

Tablo 2. Yap eleman ve bileenler zerinde karlalan sorunlar ve oranlar [1] 
Karlalan hasarlar  Hasar oran %  
Cephe paneli zerindeki atlak ve krklar  10.7  
Cephe paneli perde duvar birleimlerindeki atlaklar  10.7  
Tesisat hacimlerindeki seramiklerin kabarmas  14.7  
Tesisat hacimlerindeki seramiklerin dmesi  9.3  
Cephe duvarlar zerinde kflenme ve lekeler  28.0  

Yukarda ortaya konulan ve tablolarda oranlarbelirtilen sorunlarn tm rnek alanlar zerinde homojen olarak dald sylenemez. Bu sorunlarn bir ksm yapm srecinde gerekletirilen iilik kalitesiyle en aza indirilmitir. Dier taraftan Koru Sitesi rneinde grld gibi, site leinde oluturulan iletme organizasyonu, karlalan bireysel sorunlara genel iletme sorunlar dnda zm getirebilme yetkisine sahip olmas nedeniyle, yap hasarlarnn grlmesi/gzlemlenmesini en alt dzeye ekmitir. rnek alanlardaki uygulamalarda mekan organizasyonu ve boyutsal zellikleriyle kullanlan malzeme niteliinin, kalite tanmnda barol oynad grlmektedir. Isl konfor dzeyinin belirlenmesi 29/04/1998 tarihli (TS 825) Is Yaltm Ynetmeliine, konfor dzeyinin korunmas ise, konut bloklarnda uygulanan stma rejimine balklnm olduu anlalmtr. Tm konut bloklarna ilikin projelerde s yaltm yapld belgeleniyorsa da, gerek ilgili ynetmeliin zaaf noktalarnn varlve bu konudaki performans gerekliliklerine uyulmay, gerekse de uygulama hatalarnn varlanket sonularnda ortaya kmaktadr (Tablo 3). 
Yap Alt Sistemleri Entegrasyon Problemleri ve zm nerileri 
Tablo 3. Isl konfor dzeyi denetimi ile ilgili sorunlar ve oranlar [1,3] 
Isl performansa etken sorunlar  sorun oran %  
Cephe panel derzlerinde oluan filtrasyon  10.7  
Pencere panel birleimlerinde oluan filtrasyon  45.3  
K orannda cephe duvarlarnn souk oluu  50.7  
Odalarn abuk snp soumas 12.1  
Yakt giderini fazla bulan kullanclar  32.0  

Yukardaki tablonun incelenmesinden anlalacagibi, kullanclarn snamama gibi bir sorunlarnn olmad grlmektedir. Isnma amal yakt giderlerinin fazlalndan ikayet edenlerin azl, kullanclarn gelir dzeyleri ve tketim kalplaryla aklanabilir. Buna karn cephe duvarlarnda hissedilen soukluun orannn ykseklii, bu duvarlarda alnan nlemlerin yeterli olmadnn bir kantdr. Dier taraftan prekast bileen derzlerinden kaynaklanan filtrasyonun varl, sl denetimin yeterli dzeyde gerekletirilemediinin yan sra, bileen tasarm ve uygulama sorunlaryla derzlerde sorun olduunu gstermektedir. Yap kabuu zerinde sl denetime ynelik yeterli nlem alnmad Tablo 2de belirtilen duvarlar zerinde oluan kf ve lekelenme orannn (%28.0) gibi yksek deerde olmas da kantlamaktadr. Bu olgular btn, sl denetimin; yap kabuunda kesit youmas sorunuyla birlikte dikkate alnmas zorunluluunu ortaya koymaktadr. rnek alanlarda karlalan bir dier nemli yapkalitesi sorunu, grlt denetimiyle ilgili olduu anket almalarndan anlalmtr. Apartman bloklarnn konut birimlerinin nemli bir kesiminde grlt denetimine ilikin nlem alnmad, yaplanlarn ise asansr ve p bacalarnn grlt denetimine ynelik olarak yaltlmasyla snrl tutulmu olduu grlmektedir (Tablo 4). 
Tablo 4. Apartman bloklarnda grlt kayna yeri [1,3] 
Grlt KaynaYeri  ikayet Oran %  
Konut birimleri   93.2  
p bacalar  18.7  
Asansrler  22.7  

Konut birimlerinde oluan grlt; tesisat sistemleri ve kullanc eylemleri kkenli olarak genelde iki grupta toplanabilmektedir. Kullanc eylemlerinden kaynaklanan grltlerin nemli bir ksmnn; yrme, yatak odalarnda konuma ve salonda mzik sesine dayal olarak olutuu grlmtr (Tablo 5). 
Kullanc eylemlerinden kaynaklanan grltlere kar duyarllk gsterilmesine karn, kullanclarn tesisat sistemlerinden kaynaklanan grltlere daha hogryle bakt anketlerden anlalmaktadr (Tablo 6). Bu hogrnn altnda tesisat grltlerinin sreklilik gstermemesinin de nemli bir rol oynadkabul edilebilir.  
Tablo 5. Konut birimlerinde oluan grlt trleri [1,3] 
Grlt Kaynaikayet Oran % 
Salonda darbe sesleri 46.7 Salonda mzik sesleri 82.7 Yatak odalarnda konuma sesleri 53.3 Hol ve koridorlarda yrme sesleri 60.0 Islak hacimlerde yrme sesleri 26.7 
Tablo 6. Tesisat sistemi kaynakl grlt dzeyi kabul [1] 
Tesisat Sistemi Kaynakl  Oran %  
Grlt Dzeyi Kabul  
ikayeti olmayanlar  5.3  
Grlt dzeyini az bulanlar  30.7  
Grlt dzeyini normal bulanlar  37.3  
Grlt dzeyini yksek bulanlar  26.7  

Yukarda zetlenen anket sonular rnek alanlarda oluan temel problem alanlarnn, irdelenen hasar ve performans gereklilikleriyle ilikilendirildii zaman grlmektedir ki; bileende grlen yzey deformasyonu, bileende grlen yzey atlaklar, ke ve kenar krklar, bileenin yerletirildii yerden ayrlmas, kabuk i ve d yzeyinde boyakaplama bozulmalar, bina i mekanlarna hava szntlarnn olmas, bina i mekanlarna yamur suyunun girmesi, yap bileeni tasarm ve konstrksiyonuna ynelik olarak tasarm ve/veya uygulama srelerinde yaplan hatalardan kaynaklanmtr. Yine ayni ekilde; yapkabuu i yzeyinde oluan bozulmalar, d duvar yzeyinde hissedilen soukluk duygusu, snma amal yksek enerji tketimi, sl konfor dzeyi ve kesit youmas denetiminin yeterli dzeyde gerekletirilememesi ve dolaysyla, doru ve rasyonel kabuk kompozisyonu ve konstrksiyonunun gerekletirilememesiyle ilgili grlmektedir. 
Bu yetersizlik ve eksiklikler grlt denetimi konusunda da aka grlmtr. Bu nedenlerle yukarda tanmlanan temel sorunlarn performans gereklilikleri balamnda yap bileeni tasarm ve konstrksiyonu, bileenlere ynelik sl performans dzeyi ve kabuun higrotermik denetimiyle mekanlarda grlt denetimi kapsamnda ele alnp tartlmas uygun grlmektedir. 


3. PROBLEMLERN KAYNAI VE ZM NERLER
rnek alan olarak seilip analiz edilen toplu konut alanlarndaki uygulamalarn; kentsel tasarm, konut birimlerinde ilevsel zmleme ve estetik kategoride ifade araylarnda baarl rnekler verdii grlmektedir. Uygulamalarn bu zellikleriyle kullanclara, bir lde kimlik kazandraca
A.T. Gltekin ve Z. Utkutu 
varsaylmtr. Bu nedenlerle, bu tr yerlemeler zellikle orta st ve st gelir - kltr gruplarnca yaam alan olarak tercih edilir hale gelmitir. Byle bir yaklam 'konut ve konut evresi kalitesi' kavramnn ieriinin tartlmasn gerekliliini dourmutur. Yapda kalite kavramna yaklamak, onun kart konumunda olan yap hata ve hasarlarn, yapdan beklenen performans dzeyleri gz nne alnarak en aza indirgemekle olabilecektir. Yapkalitesi oluumunda temel faktrleri ieren yapkabuunun biimsel zelliklerini ieren estetik kategori dnda, uygunluk faktr balamnda deerlendirilmesinde, kabuun kompozisyonu, boyutsal zellikleri ve bileenlerinin konstrksiyonu son derece nemli yer tutmaktadr. Bu balamda yaplan analizlerde; 
1. 
Proje verileri incelendii zaman prekast panel tasarmnda onun biimsel zellikleriyle strktrel niteliinin n plana karld grlmektedir. Yapkabuunda 29/04/1998 tarihli TSE 825e gre alnmas gereken nlemler erevesinde, kesitteki youmaya ynelik alnmas gereken nlemlerin yeterli lde dikkate alnmad anlalmaktadr. 

2. 
Prekastpanellerde olduu kadar yap kabuunu oluturan perde duvar kompozisyonlarnda, zellikle s yaltm uygulamasnda dikkat edilmesi gereken hususlar uygulayclarn inisiyatifine braklmaktadr. Bu olgu uygulamalarda skprlerinin olumasna zemin hazrlad gibi, yanl veya eksik uygulamalar sonucu, beklenen performansn salanamayaca ortamlarn yaratlmasna da neden olmaktadr. 

3. 
Prekast panellerin deyde kendileriyle, yatayda ise perde duvarlarla oluturduu derzlerde profil oluturulmas, boyutlandrlmas ve derz dolgu maddelerinin tanmlanmas balamnda, tasarm srecinde uluslararas standartlara uyulmadprojelerinin irdelenmesi sonucu grlmtr. 

4. 
Is yaltm malzemelerinin uygulanmas rneinde olduu gibi, derz dolgu maddelerinin uygulanmasnda da uygulayclara yeterli bilgi tasarm srecinde aktarlmamakta, uygulama uygulayclarn inisiyatifine braklmaktadr. 

5. 
Prekast panellerin yerlerine yerletirilmesi ve balantlarnn yaplmasnda da uluslararas standart ve kabullere uyulmad grlmektedir. Derz aralklarnn bir tarafta ylmas en ok rastlanan olgulardan biri olup derz oluumunu ve denetimini dorudan etkilemektedir. 

6. 
Yaplarda s korunumu ynndeki uygulama zorunluluk haline getirilmiolmakla birlikte, yapkalitesi balamnda grlt denetimine ynelik alnmas gereken nlemler, grlt ynetmeliinde belirtilmi, ancak zorunlu hale 


A.T. Gltekin ve Z. Utkutu
dntrlmemitir. Bu uygulamann temel nedeni grltnn yap kalitesini etkileyen bir konfor koulu olduunun henz yeterince kullanc kitleleri ve kamuca kabul grmeyii olarak yorumlanmaktadr. Ancak, zellikle orta st ve st kltr gruplarnca bu ynde taleplerin artt ve yeni yaplamalarda bu ynde nlemler alnmaya ynelindii grlmektedir. Ancak uygulamalarn son derece yetersiz olduu aktr. 
Grlecei zere strktrel, blmeler, bitirmeler ve mekanik sistemler olarak belirlenen yap sistemleri ve onlara ait bileenlerin birbirleriyle entegrasyonu / btnletirilmesi aamasnda; 
 
bileeni oluturan malzemelerin sras / dzeni ve konstrksiyonu 

 
bileenlerin birbiriyle btnletirilmesi / konstrksiyonu 


srasnda tasarm ve uygulama hatalar zerine problemlerin olutuu grlmektedir. Tasarm, uygulama ve denetim organizasyonlarnn, organizasyon model ve reflekslerinin geleneksel yaklamlara yatknl bu tr hatalarn oluumunda nemli rol oynad aktr. Bu olgu bileen tasarmna dayal endstriyel srelerin, geleneksel tasarm sreleriyle ifade edilmesi, uygulamalarnda ayn yaklamlarla srdrlmesi sonucunu da dourmaktadr. Bu noktalarda eitim sistemimizin eksiklikleri kadar, srecin kurgusunu belirleyen mevzuat ve onlarn uygulanabilirliini salayan organizasyon modellerinin oluturulmasnn gereklilii ortaya kmaktadr. Nitekim, hatalarn kaynakland sreler arand zaman, sorunlarn temel kaynann 'tasarm sreci' olduu grlmtr. Konut alanlarna ilikin projeler byk lde geleneksel yapm ltlerine gre dzenlenmi olup, bileen tasarm ve bunlara ilikin ayrntlar yeterli lde bilgi iermemektedir. Bunun nedenleri u ekilde sralanabilir: 
1. 
Ulusal lekte endstriyel yapma ilikin standart ve kabullerin yetersizlii ve/veya yatrm gcnn yetersizlii. 

2. 
Tasarm sreci ierisinde uluslararas standart ve kabullere ulama isteksizlii. 

3. 
Uygulayc firma balamnda bu tr standart ve kabulleri uygulama isteksizlii. 

4. 
hale, yapm denetim mekanizmalarnn geleneksel yapm balamnda dzenlenmi olmas ve mevzuatn gnn bilgi birikimini yanstmaktan uzak oluu. 

5. 
Teknik bilgi birikimi ve yaygnlndaki yetersizlik. 

6. 
Kullancnn yap kalitesi ve yaam konforu anlay. 


Bu sorunlar, teknik bilgi birikiminin standart ve ynetmeliklere yanstlarak uygulamada zorunluluk haline getirilmesi ve endstriyel srelere geerken ciddi denetim mekanizmalarnn oluturulmasyoluyla alabilir. Nitekim, TS 825; 1999 ve 2002 tarihlerinde revize edilmi, sl korunum ve youmaya karn yeterli olmamakla birlikte zm getirilmeye allmtr. Teknik bilgi birikimi balamnda uluslararas standart ve kabuller salklve kaliteli yap elde etmede yeterlidir. DIN, BRE, BS gibi kurulularn almalarna prekast panel tasarm, ASHRAE, CIBSE gibi kurulularn almalarna ise, sl konfor koullarnn salanmas, grlt denetimi gibi konularda standart ve kabul oluturmak zere bavurulabilir grlmektedir. Ulusal lekte standart ve kabul oluturmak zere TSE. dnda, Trkiye Prefabrike Birlii gibi kurulularca da almalar yrtmekte ve desteklemektedir. Ancak bu tr almalar bileenin strktrel gerekliliklerine arlk vermeleri nedeniyle yetersiz kalmaktadr. Bu yndeki almalarn strktrel gerekliliklerin yan sra uygunluk faktr balamna da kaydrlmas, yerel deneyimlerden birikim salayarak bu alanda kullanlabilecek dokmanlarn oluturulmas desteklenmelidir. Endstriyel nitelikli retim, doru planlama ve doru tasarm srelerinin bir devamolduu takdirde, gerek verimlilii salayabilecek niteliklere sahiptir. Dorusal karakterdeki sre de, her alt-sreci birbirlerine girdi-kt ilikisiyle baldr. Bir evrenin kalitesi kendisinden evvelki evrelerin kalite dzeylerine bal olmaktadr. Bu balamda belirlenen kritik noktalarda oluturulacak denetim sistemi, yapnn hedeflenen kalitede elde edilmesini salayabilecektir. Oluturulacak bir model; sre evrelerini, sre iinde yer alan eylem ve karar alanlarn, srete kullanlan denetim tekniini iermelidir. Bu ierikteki bir model ekil 1de nerilmekte olup, pre-endstriyel retimi ieren sre ardk  alt-sreten olumaktadr. Bunlar; planlama, tasarm, ve yapm sreleridir. Tasarm sreci bnyesinde ardk; n tasarm, tasarm ve detaylandrma alt evresini barndrmaktadr. Her altsre eylem ve karar alanlarn iermektedir. Bu srelerde alnan ktlar denetim mekanizmalaryla denetlenerek bir sonraki srece girdi verirler. Planlama sreci, toplu konut retimi balamnda stratejik kararlarn alnd ve bu ynde karar alanlarnn oluturulduu sretir. Burada yer alan karar alanlar; planlama analizleri, kaynak gereksinimleri, arazi verileri, organizasyonel veriler, tasarm ilkelerini ve maliyet analizlerini ierir. Burada alnan kararlar; lei, sre ve tahmini maliyetlererevesindedir. retim srecinde endstriyel nitelikli ynlendirici bir teknik veya alt retim srelerinde yine endstriyel nitelikli rn kullanmngerekiyorsa, n tasarm evresi geleneksel tasarm evresine gre farkllklar ierecektir. Bu farkllklarn banda tekniklerin zellikleri, alt retim srelerinde kullanlacak olan teknikler aras entegrasyon sorunlar, bu teknikler balamnda kullanlacak hazr, yada amalanan retim iin yeni rn olarak dnlen bileenlerin mimari avan projeye paralel olarak tasarlanmas ve bunlarn yapy oluturan 


A.T. Gltekin ve Z. Utkutu
sistemlerle entegrasyonuna ilikin almalarn srdrlmesi gelmektedir. Bu erevede n tasarm evresinin karar alanlar; teknik dokmantasyon, performans kriterleri balamnda ele alnacak olan uygunluk, dayanm, gvenlik gibi faktrleri ieren sistem analizleri, mimari avan proje almalar ve yapma ilikin gerekli dier mhendislik hizmetleri n tasarm yer almaktadr. Ancak, bu karar alanlarnn birbirleriyle koordinasyonu, emada nerilen dorusal akn merkezinde yer alan organizasyonca salanmalve maliyet, ihale dokmanlarnn n hazrl bu balamda srdrlmelidir. 
Elde edilen n tasarm ktlar, ekil 1de [D2a, D2b,.. D2n] olarak belirtilen denetim listeleriyle denetlenmesi sz konusudur. Denetim listeleri, bu aamada, performans gereklilikleri balamnda dzenlenmiolup; sistem analizleri, mimari ve dier gerekli mhendislik hizmetleri tasarmna girdi verdii gibi bu birimler arasnda koordinasyonun salanmasnda da etken faktr niteliindedir (Tablo 7). 
Denetim listeleri bu nedenle; teknik artnameler, ynetmelikler, gerekli ulusal veya uluslararasstandartlar ve kabullerle, bir anlamda bilgi bankasolarak tanmlanabilecek olan dokmantasyon merkezi veya organizasyonuyla desteklenmelidir. Sistemin ileyiinin baars, temin edilen dokmantasyonun yeterlilii ve niteliiyle birimler aras koordinasyona baldr. Tasarm evresinin ikinci aamas, n tasarm aamasnda alnp denetlenen kararlarn nesnelletirilmesine ynelik tasarm kararlarnn alnarak projelendirilmesi eylemlerini, ayni karar alanlaryla iermektedir. [D3a, D3b,... D3n] olarak belirtilen malzeme ve konstrksiyon zellikleri 
Yap Alt Sistemleri Entegrasyon Problemleri ve zm nerileri 
balamnda da desteklenen denetim listeleri, yine dokmantasyon birimince beslenmekte olup, performans kriterlerine ilikin ltleri ierecek biimde dzenlenmelidir. Yine bu listeler bir evvelki aamada olduu gibi, yaplan almalarn tekil lekte uygunluunu denetledii gibi, birimler arasndaki koordinasyonun salanmas amacyla da kullanlabilmelidirler. Tasarm srecinin nc aamas olan yapm aamasna ilikin n kararlarn alnd ve bu balamda alnan kararlarn uygunluunun nesnel boyutta denendii bir aama olarak tanmlanmaktadr. zellikle endstriyel nitelikleri olan bileenlerin retimi ve bunlarn yapsistemleriyle ilikilendirilmesine ynelik deneysel rnek retim uygulamalarn ierir. Bu nedenle bu aamadaki denetim listeleri, retim ve montaja ynelik gereklilikleri iermelidir. Bu tanmlar ve gereklilikler, projelerin ilgili kesimlerinde verilebilecei gibi, teknik artnamelerin retim ve montaj srelerinde kullanlmak zere eki olarak da dzenlenebilirler. Yukarda genel boyutuyla tanmlanan tasarm sreci, tanmlanan yap kalitesi hedefine ulamada dolaysyla, yap hata ve hasarlarnn tasarm kaynakl boyutunu en aza indirgeyecek bir modeli tanmlamaktadr. Tasarm srecinin temel hedefinin hedeflenen kalite balamnda yap elde etmek olmas, uygulama ve montaj srelerine ilikin olarak ve verilen modelde [D4a, D4b,.. D4n] olarak tanmlanan retim ve montaj srelerine ilikin denetimlerin uyulama aamasna tanmasna baldr. nerilen emada belirtilen ve srecin her aamas iin ardk bir biimde gelitirilip detaylandrlacak olan denetim listeleri dayanm, grnm ve ekonomi faktrleri dnda u faktrleri iermelidir. 

Tablo 7. Denetim listeleri faktrleri [1] 
evresel Faktrler:  Gvenlik Faktrleri:  
*s transferi denetimi *kesit youmas ve terleme denetimi *su buhar denetimi *ses geirimsizlii denetimi *ses reten kaynaklarn denetimi *hava ve dier gazlarn geirimsizlii denetimi *toz ve inorganik madde geirimsizlii *koku geirimsizlii denetimi *koku reten kaynaklarn denetimi *su, kar geirimsizlii denetimi *radyasyon geirimsizlii denetimi  *yangnda ate, duman geilerinin denetimi *patlama yada atmosferik koullar altnda ani basn deiikliklerine kar denetim  
Boyutsal Sapmaya Karn Tolerans:  
*derz birleimlerindeki boyut ve pozisyon sapmalar*s-nem etkisi, strktrel hareket, vibrasyon ve atlamalar sonucu oluan *hareketin denetimi  
Dayankllk Faktrleri:  Bileenlerin tespiti :  
*minimum yaam sresinin belirlenmesi *hasara kardiren *bakteri, mikro organizma vb. kar diren *hava kirliliine kar diren *k ve radyasyona kar diren *su, su buharna kar diren *suyun donma problemine kar diren *asid, ya vb. problemlere kar diren *vibrasyon problemlerine kar diren *anmaya kar diren  *derz bileenlerini bir yada birden ok dorultuda desteklemek *derz bileenlerini deiken deformasyonlara kar dayankl klmak *hareketli bileenlerin almasna izin vermek  
Bakm Faktrleri:  
*skme ve birletirmeye olanak salamak *ypranan bileen ve malzemenin deitirilmesine olanak salamak  


A.T. Gltekin ve Z. Utkutu
Bu faktrler, performans gereklilikleri ve performans kriterleri balamnda tanmlanmlardr. Performans kriterleri ve ltleri, ulusal ve uluslararasdzeylerde dzenlenen ilgili standartlarnda yer almaktadr. Yukarda tanmlanan retim sreci karar alanlarna bal olarak oluturulan [D1, D 2, D 3,] denetim listeleri, tasarm ve retim sreci evresi zellikleri erevesinde yine yukarda belirtilen performans kriter ve ltlerince desteklenmesi gerekmektedir. Yap elde etmeye ynelik organizasyonel model farkllklar yan sra, retimin; lek, sre ve maliyet balamnda teknolojik karakteristikleriyle niteliini belirleyen farkllklar mevcut yasal erevede tek tip denetim mekanizmasnn oluturulmasn engellemektedir. Temel denetim mekanizmasphesiz organizasyon iinde z disiplinle kurulacaktr. nsan doasnda olduu gibi organizasyonlarn doasnda da en az girdiyle hedefe ulamak arzusu denetim mekanizmasnn salkl ilemesini engelleyecek temel faktr olarak grlmelidir. Mekanizmann iletilmesi organizasyonun planlanan kaliteyi tutturmas iin ynlendirilmesini (motive edilmesi) ve hatta yasal balamda zorlanmasn getirecektir. Bu erevede nesne balamnda yap sistem ve bileenlerinin entegrasyonunun zorunluluu kadar tasarm ve yapm organizasyonlarnn, yap denetimi, yap polisi ve yap sigortas gibi faktrleri ieren yaptrmlarn organizasyonlarca salanmas planlanmaldr. Kurgulanacak bu tr organizasyonlar, planlama aamasndan balayarak denetimin yan sra srecin her boyutunda bilgi bankalarnn oluturulmasnda danmanlk hizmeti verebilecei gibi, yasal erevedeki boluklar dolduracak nerileri kamuya iletmek grevini de srdrebilecektir (ekil 2). 
Sre ii denetim mekanizmalar organizasyonun z disiplini ile kurulacaktr. Firmann maliyet/fayda balamnda beklentisi kaliteye ulama yolundaki stratejisini belirleyecektir. Teknik ierik zelliiyle, srete kullanlan farkl tekniklerin, yap sistemlerinin birbirleriyle entegrasyon sorunlarnn bu balamda zlecei aktr. Alt sreleri btnleik karakterdeki retim organizasyonlarnda denetim mekanizmasnn bu yolla ilemekte olduu rnek alan uygulamalarnda grlmtr. retim srecinde deiik organizasyonlarn, deiik alt srelerde 
Yap Alt Sistemleri Entegrasyon Problemleri ve zm nerileri 
grev almas ve bu firmalarn farkl fayda/maliyet ilikisi gzetmesi sre entegrasyonunu zorlad yine rnek alan uygulamalarnda saptanmtr. Byle bir ortamda tanmlanan kaliteye ulamada yaptrm gc yksek, tm sreci denetleyen ve gereinde sre iinde danmanlk hizmeti veren bir denetim mekanizmasna ihtiya duyulacaktr. ekil 2de ngrlen ilikiye sahip bu organizasyon yap hata ve hasarlarn engelleyecek ve ayn zamanda olashasarlarn tazmininde rol alacak nitelikte yapsigortas, yap polisi kimliine sahip olmaldr. Ancak bu noktada, yasal mevzuat asndan deprem, syaltm gibi yaptrm gc yksek ynetmeliklerin yan sra mevzuatmzda istee bal olarak kullanlmasngrlen, grlt denetimi, yangn gvenlii gibi gvenlik ve konfor vb. koullarnbelirleyen ynetmeliklerin de yaptrm gcne kavumas, var olan ynetmeliklerin kalite belirleyici zellikleri ierecek biimde yeniden dzenlenmesi de gerekecektir. 


TEEKKR 
TBTAK  NTAG, (Proje No:232), Tnel KalpTeknikleri ile retilen Toplu konutlarda Problem Alanlarnn Saptanmas, Gazi niversitesi Rektrl, Bilimsel Aratrma Fonu, (Proje No: MMF-06/97-2), Toplu Konutlarda YapBileenlerine Ynelik Kalite Deerlendirmesi adlaratrma projeleri destei iin teekkrlerimizi sunarz. 



